Rodzinne miasto Rejew­skiego było stolicą wywiadu

W związku z nasi­la­ją­cym się zagro­że­niem dla odro­dzo­nej pań­stwo­wo­ści w latach 30. ubie­głego wieku zro­dziła się potrzeba wzmoc­nie­nia wywiadu i kontr­wy­wiadu na odcinku nie­miec­kim. Eks­po­zy­tury w Wolnym Mieście Gdańsku oraz w Pozna­niu, pomimo nie­wąt­pli­wych suk­ce­sów, prze­ży­wały trud­no­ści. W Gdańsku nie­miecki kontr­wy­wiad stop­niowo osaczał polską pla­cówkę, a praca we wrogim śro­do­wi­sku stawała się coraz bar­dziej ryzy­kowna. W Pozna­niu dzia­ła­nia wywiadu zostały nagle spa­ra­li­żo­wane przez tra­giczną śmierć kie­row­nika pla­cówki majora Sta­ni­sława Tatary. W akcje ope­ra­cyjne wkradł się zamęt, a kilku ofi­ce­rów odeszło ze służby. Szef Oddziału II Sztabu Głów­nego płk Tadeusz Peł­czyń­ski zgodził się na prze­nie­sie­nie pla­cówki z Gdańska do kraju, a jed­no­cze­śnie zde­cy­do­wano się na głębszą reor­ga­ni­za­cję struk­tur wywiadu. Utwo­rzono cen­tralny ośrodek wywiadu i kontr­wy­wiadu, odpo­wie­dzialny za cały obszar Niemiec, a na sie­dzibę wybrano Byd­goszcz. Eks­po­zy­tura w tym mieście była kon­ty­nu­atorką pla­cówki poznań­skiej i gdań­skiej. Nosiła ona nr 3, tak jak wcze­śniej jed­nostka poznań­ska.

Tadeusz Walenty Pełczyński
Tadeusz Walenty Peł­czyń­ski
Kazi­mierz Gaca (fot. ze zbiorów Ewy Łap­kie­wicz)

Pla­cówka roz­po­częła dzia­łal­ność 1 lipca 1930 roku. Jej szefem został mia­no­wany kpt. Jan Żychoń. Byd­goszcz została stolicą pol­skiego wywiadu. Z miasta nad Brdą pocho­dzili bracia Gacowie, którzy również pra­co­wali w Biurze Szyfrów. Polski wywiad stwo­rzył jedną z naj­więk­szych i naj­le­piej zor­ga­ni­zo­wa­nych siatek wywia­dow­czych w ówcze­snej Europie. Dzięki bry­tyj­skim fun­du­szom podczas oku­pa­cji prze­szko­lono wielu agentów, którzy dzia­łali na całym świecie, również w Japonii, na Fili­pi­nach, w Afryce i obu Ame­ry­kach, wszę­dzie, gdzie trzeba było uzyskać infor­ma­cje. Polską spe­cjal­no­ścią było two­rze­nie siatek wywia­dow­czych tam, gdzie nie dzia­łały wywiady alianc­kie. Mie­li­śmy swoich agentów również na tery­to­rium III Rzeszy i ZSRR. Infor­ma­cje prze­ka­zane Angli­kom przez polski wywiad (blisko 80 tys. mel­dun­ków) sta­no­wiły prawie połowę infor­ma­cji pozy­ska­nych przez bry­tyj­ski wywiad.

Tablica pamiątkowa w Bydgoszczy poświęcona Janowi Żychoniowi
Tablica pamiąt­kowa w Byd­gosz­czy poświę­cona Janowi Życho­niowi
Marian Rejewski (fot. ze zbiorów Janiny Sylwestrzak)
Marian Rejew­ski (fot. ze zbiorów Janiny Syl­we­strzak)

Major Żychoń kie­ru­jący eks­po­zy­turą wywiadu w Byd­gosz­czy zor­ga­ni­zo­wał akcję pod kryp­to­ni­mem „Wózek”, która pole­gała na sys­te­ma­tycz­nej kon­troli prze­sy­łek między Ber­li­nem a Koenigs­ber­giem w Prusach Wschod­nich. Działo się to podczas tran­zy­to­wych prze­jaz­dów nie­miec­kich pocią­gów przez tery­to­rium Polski. Agenci wywiadu wła­my­wali się do wagonów pocz­to­wych, foto­gra­fo­wali tajne doku­menty, pro­to­typy broni, sprzęt woj­skowy, a następ­nie powtór­nie plom­bo­wali worki i wagony pod­ro­bio­nymi pie­czę­ciami.

Jan Żychoń był autorem opra­co­wa­nia dla Office of Stra­te­gic Servi­ces, w którym tłu­ma­czył, jak zor­ga­ni­zo­wać wywiad od zera. Raport ten powstał po pod­pi­sa­niu poro­zu­mie­nia z płk. Wil­lia­mem Dono­va­nem w 1941 roku. Ame­ry­ka­nie wyko­rzy­stali polskie doświad­cze­nia, co świad­czy o uznaniu dla wiedzy mjr. Życho­nia i zaufa­niu, jakim go obda­rzyli.

Doktor Jan Sta­ni­sław Cie­cha­now­ski, sekre­tarz polsko-bry­tyj­skiej komisji histo­rycz­nej ds. doku­men­ta­cji dzia­łal­no­ści pol­skiego wywiadu i jego współ­dzia­ła­nia z bry­tyj­skim wywia­dem podczas II wojny świa­to­wej, mówi, że nie ma żadnej prze­sady w stwier­dze­niu, że przed wojną Byd­goszcz była stolicą pol­skiego wywiadu. W tym czasie miasto było głównym frontem walki wywia­dów. To z tego miasta pocho­dził Marian Rejew­ski, pogromca Enigmy, tu także działał płk Lan­gen­feld, wie­lo­letni zastępca szefa eks­po­zy­tury nr 3, a potem w Anglii szef wywiadu.

Przez lata Bry­tyj­czycy utrzy­my­wali w ścisłej tajem­nicy zasługi pol­skiego wywiadu. Wielką rolę w jej odsło­nię­ciu ode­grały sta­ra­nia Jana Nowaka-Jezio­rań­skiego, a następ­nie prace histo­ry­ków komisji polsko-bry­tyj­skiej.

Źródła:

Czar­necka R.: Oddział II Sztabu Głów­nego (Gene­ral­nego) w latach 1921 – 1939. Zarys orga­ni­za­cyjny i prze­gląd zawar­to­ści inwen­ta­rza. Biu­le­tyn Woj­sko­wej Służby Archi­wal­nej 2006 nr 28, s. 64-105

Jastrzęb­ski W.: Dzieje Eks­po­zy­tury nr 3 II Oddziału Sztabu Głów­nego Wojska Pol­skiego w Pozna­niu i Byd­gosz­czy (1919 – 1939). W: Polski wywiad woj­skowy 1918 – 1945 pod redak­cją P. Koła­kow­skiego i A. Pepłoń­skiego. Toruń 2006

Sawicka H.: Rejew­ski, Żychoń, bracia Gacowie. Byd­goszcz stolicą pol­skiego wywiadu. Nasza Histo­ria: Kujaw­sko-Pomor­skie 2014 nr 12, s. 6-9

Bocha­czek-Trąbska J.: Z dzia­łal­no­ści Eks­po­zy­tury nr 3 w Byd­gosz­czy w latach trzy­dzie­stych. Akcja „Wózek“. Zeszyty Naukowe WSOWL 2011 nr 4, s. 200-208