W związku z nasilającym się zagrożeniem dla odrodzonej państwowości w latach 30. ubiegłego wieku zrodziła się potrzeba wzmocnienia wywiadu i kontrwywiadu na odcinku niemieckim. Ekspozytury w Wolnym Mieście Gdańsku oraz w Poznaniu, pomimo niewątpliwych sukcesów, przeżywały trudności. W Gdańsku niemiecki kontrwywiad stopniowo osaczał polską placówkę, a praca we wrogim środowisku stawała się coraz bardziej ryzykowna. W Poznaniu działania wywiadu zostały nagle sparaliżowane przez tragiczną śmierć kierownika placówki majora Stanisława Tatary. W akcje operacyjne wkradł się zamęt, a kilku oficerów odeszło ze służby. Szef Oddziału II Sztabu Głównego płk Tadeusz Pełczyński zgodził się na przeniesienie placówki z Gdańska do kraju, a jednocześnie zdecydowano się na głębszą reorganizację struktur wywiadu. Utworzono centralny ośrodek wywiadu i kontrwywiadu, odpowiedzialny za cały obszar Niemiec, a na siedzibę wybrano Bydgoszcz. Ekspozytura w tym mieście była kontynuatorką placówki poznańskiej i gdańskiej. Nosiła ona nr 3, tak jak wcześniej jednostka poznańska.

Placówka rozpoczęła działalność 1 lipca 1930 roku. Jej szefem został mianowany kpt. Jan Żychoń. Bydgoszcz została stolicą polskiego wywiadu. Z miasta nad Brdą pochodzili bracia Gacowie, którzy również pracowali w Biurze Szyfrów. Polski wywiad stworzył jedną z największych i najlepiej zorganizowanych siatek wywiadowczych w ówczesnej Europie. Dzięki brytyjskim funduszom podczas okupacji przeszkolono wielu agentów, którzy działali na całym świecie, również w Japonii, na Filipinach, w Afryce i obu Amerykach, wszędzie, gdzie trzeba było uzyskać informacje. Polską specjalnością było tworzenie siatek wywiadowczych tam, gdzie nie działały wywiady alianckie. Mieliśmy swoich agentów również na terytorium III Rzeszy i ZSRR. Informacje przekazane Anglikom przez polski wywiad (blisko 80 tys. meldunków) stanowiły prawie połowę informacji pozyskanych przez brytyjski wywiad.

Major Żychoń kierujący ekspozyturą wywiadu w Bydgoszczy zorganizował akcję pod kryptonimem „Wózek”, która polegała na systematycznej kontroli przesyłek między Berlinem a Koenigsbergiem w Prusach Wschodnich. Działo się to podczas tranzytowych przejazdów niemieckich pociągów przez terytorium Polski. Agenci wywiadu włamywali się do wagonów pocztowych, fotografowali tajne dokumenty, prototypy broni, sprzęt wojskowy, a następnie powtórnie plombowali worki i wagony podrobionymi pieczęciami.

Jan Żychoń był autorem opracowania dla Office of Strategic Services, w którym tłumaczył, jak zorganizować wywiad od zera. Raport ten powstał po podpisaniu porozumienia z płk. Williamem Donovanem w 1941 roku. Amerykanie wykorzystali polskie doświadczenia, co świadczy o uznaniu dla wiedzy mjr. Żychonia i zaufaniu, jakim go obdarzyli.

Doktor Jan Stanisław Ciechanowski, sekretarz polsko-brytyjskiej komisji historycznej ds. dokumentacji działalności polskiego wywiadu i jego współdziałania z brytyjskim wywiadem podczas II wojny światowej, mówi, że nie ma żadnej przesady w stwierdzeniu, że przed wojną Bydgoszcz była stolicą polskiego wywiadu. W tym czasie miasto było głównym frontem walki wywiadów. To z tego miasta pochodził Marian Rejewski, pogromca Enigmy, tu także działał płk Langenfeld, wieloletni zastępca szefa ekspozytury nr 3, a potem w Anglii szef wywiadu.

Przez lata Brytyjczycy utrzymywali w ścisłej tajemnicy zasługi polskiego wywiadu. Wielką rolę w jej odsłonięciu odegrały starania Jana Nowaka-Jeziorańskiego, a następnie prace historyków komisji polsko-brytyjskiej.

Źródła:

Czarnecka R.: Oddział II Sztabu Głównego (Generalnego) w latach 1921 – 1939. Zarys organizacyjny i przegląd zawartości inwentarza.  Biuletyn Wojskowej Służby Archiwalnej 2006 nr 28, s. 64-105

Jastrzębski W.: Dzieje Ekspozytury nr 3 II Oddziału Sztabu Głównego Wojska Polskiego w Poznaniu i Bydgoszczy (1919 – 1939). W: Polski wywiad wojskowy 1918–1945 pod redakcją P. Kołakowskiego i A. Pepłońskiego. Toruń 2006

Sawicka H.: Rejewski, Żychoń, bracia Gacowie. Bydgoszcz stolicą polskiego wywiadu. Nasza Historia: Kujawsko-Pomorskie 2014 nr 12, s. 6-9

Bochaczek-Trąbska J.: Z działalności Ekspozytury nr 3 w Bydgoszczy w latach trzydziestych. Akcja "Wózek". Zeszyty Naukowe WSOWL 2011 nr 4, s. 200-208

Mieszkańcy kolejnego miasta w województwie kujawsko-pomorskim mogli obejrzeć wystawę „Marian Rejewski - bydgoszczanin, matematyk, kryptolog” przygotowaną przez PBW w Bydgoszczy.  Uczniowie, nauczyciele, przedstawiciele władz miasta i powiatu oraz goście zaproszeni do Zespołu Szkół Zawodowych w Brodnicy wysłuchali prelekcji płk. Jerzego Lelwica, kustosza Muzeum Wojsk Lądowych w Bydgoszczy, o Marianie Rejewskim, dokonaniach polskich kryptologów oraz wpływie złamania szyfru niemieckiej Enigmy na losy II wojny światowej. Pan pułkownik zaprezentował też replikę Enigmy, omawiał budowę maszyny i jej zastosowanie, podkreślając geniusz polskiego kryptologa, który poradził sobie z tak niezwykle trudnym zadaniem złamania szyfru. Wystawa trafiła do ZSZ w Brodnicy m.in. dzięki zaangażowaniu pp. Elżbiety i Włodzimierza Gaców.

Dziesięć lat temu odbyła się pierwsza w Polsce konferencja poświęcona wkładowi polskich matematyków - Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego - w złamanie szyfru Enigmy. Jej organizatorami byli Urząd Miasta Bydgoszczy i Oddziałowe Biuro Edukacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej w Gdańsku, Delegatura w Bydgoszczy. Honorowy patronat nad konferencją sprawowali: prof. Władysław Bartoszewski (Kustosz Pamięci Narodowej), Jan Nowak-Jeziorański (były dyrektor Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa) i prof. Józef Garliński (historyk emigracyjny z Londynu, prezes Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie).

W spotkaniu uczestniczyli m.in. John Gallehawk (były dyrektor Muzeum Bletchley Park), David Kahn (historyk, który jako pierwszy podał światu nazwiska polskich matematyków, którzy złamali kod Enigmy), prof. dr hab. Zbigniew Palka (Prezes Polskiego Towarzystwa Matematycznego). Wśród gości znaleźli się także: córka Mariana Rejewskiego Janina Sylwestrzak, przedstawiciele ambasad Arnglii, Francji, USA i Niemiec oraz historycy i kryptolodzy. Konferencję otworzyli prezes IPN prof. dr hab. Leon Kieres i prezydent Bydgoszczy Konstanty Dombrowicz.

Celem konferencji było upamiętnienie 65. rocznicy przekazania przez Polaków aliantom Enigmy oraz urządzeń i metod, które umożliwiały odszyfrowanie tajnych depesz nieprzyjaciela.

Pierwszy dzień konferencji poświęcony był na prezentację znaczenia współpracy służb wywiadowczych Polski, Francji i Wielkiej Brytanii w 1939 roku. W specjalny sposób uczczono też i przypomniano zasługi bydgoszczanina Mariana Rejewskiego. Drugiego dnia konferencji zostały pokazane współczesne zastosowania technik kryptograficznych w zabezpieczaniu systemów komputerowych, w administracji, w bankowości, w telefonii komórkowej oraz w handlu elektronicznym.

"Tajemnice Enigmy - 65. rocznica przekazania Enigmy przez polski wywiad Państwom Sprzymierzonym". Bydgoszcz, 9-10 listopada 2004 r.

W 2000 roku została powołana Polsko-Brytyjska Komisja Historyczna do Spraw Dokumentacji Działalności Polskiego Wywiadu w II Wojnie Światowej i Jego Współdziałania z Wywiadem Brytyjskim. Dopiero wtedy, po ponad 50 latach, Brytyjczycy otworzyli swoje archiwa. Wówczas okazało się, jak wiele świat zawdzięcza Polakom (wszystkie polskie materiały wywiadowcze były w czasie wojny przekazywane Brytyjczykom, a w 1954 r. pełne archiwa naszego wywiadu rząd emigracyjny przekazał brytyjskim władzom).

Podstawowym zadaniem Komisji była identyfikacja i ocena ocalałych dokumentów dot. działalności wywiadu polskiego w czasie II wojny światowej. Polscy badacze odnaleźli wiele nieznanych wcześniej akt. Owocem ich pracy była dwutomowa publikacja w języku polskim i angielskim opatrzona wstępem premierów Tony'ego Blaira i Marka Belki. Nie zabrakło w niej dokumentów odnoszących się do współpracy radiowywiadowczej i losów polskich kryptologów Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego. Upowszechnienie tych akt stanowiło duży krok naprzód w kształtowaniu świadomości Brytyjczyków, którzy przez przeszło pół wieku całkowicie pomijali znaczenie pracy polskich kryptologów.

Mija 10. rocznica ogłoszenia raportu tej komisji kierowanej przez prof. Darię Nałęcz i Tessę Stirling. Konkluzja z niego jest następująca: Polska miała najbardziej rozległą i najsprawniejszą sieć wywiadu ze wszystkich państw alianckich. Działało w niej około 20 tys. ludzi, a największymi osiągnięciami polskiego wywiadu było przede wszystkim rozszyfrowanie Enigmy oraz dostarczenie do Wielkiej Brytanii informacji o tajnej broni Hitlera - rakiecie V-2. W Afryce, Europie czy na Atlantyku nie było operacji wojskowej, w ramach której wiedza uzyskana dzięki złamaniu Enigmy nie byłaby kluczowa.

Agencja Bezpieczeństwa Narodowego podała wczoraj w komunikacie prasowym, że w znajdującym się w jej siedzibie Narodowym Muzeum Kryptologii w Fort Mead odbyła się uroczystość dodania pięciu nazwisk do honorowej listy wybitnych kryptologów. Wśród nich znalazł się Marian Rejewski. Uroczystości przewodniczył zastępca dyrektora NSA Rick Ledgett, który przedstawił sylwetki wyróżnionych podkreślając ich osiągnięcia. O Marianie Rejewskim powiedział, że był on niezwykle innowacyjnym polskim matematykiem, który w pionierski sposób wykorzystał algebrę wyższą do odszyfrowania meldunków nazistowskich Niemiec oraz umożliwił Stanom Zjednoczonym i ich aliantom pokonanie wroga.

Podczas wideokonferencji dyrektor Centralnej Służby Bezpieczeństwa USA admirał Michael S. Rogers pogratulował rodzinom i przyjaciołom wszystkich wyróżnionych. Wśród gości znaleźli się polski ambasador w USA, córka Mariana Rejewskiego - Janina Sylwestrzak - oraz inni oficjele.

Izba pamięci kryptologów powstała w 1999 roku dla uhonorowania zasług pionierów i bohaterów, którzy wnieśli znaczący i trwały wkład w amerykańską kryptologię.

Źródło: www.nsa.gov

Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski zostali docenieni przez największą organizację zawodową na świecie - Institute of Electrical and Electronics Engineers. IEEE, który zrzesza techników, inżynierów i naukowców z obszaru elektryki i elektroniki, nadał swoje najwyższe odznaczenie "Milestone" (Kamień milowy) za złamanie kodów Enigmy w latach 1932-1939. To prestiżowe wyróżnienie jest nadawane za najwybitniejsze osiągnięcia techniczne mające wpływ na rozwój cywilizacji.

W sierpniu odsłonięto przed budynkiem Instytutu Matematyki PAN  w Warszawie kamień pamiątkowy z tablicami w języku polskim i angielskim ku czci polskich kryptologów.

Polecamy wysłuchanie audycji radiowej Jedynki z cyklu "Naukowy zawrót głowy" pt. "Prestiżowe wyróżnienie Milestone nareszcie docenia polskich matematyków, którzy złamali kod Enigmy."

28 września 2014 r. w Muzeum Ziemi Krajeńskiej w Nakle nad Notecią odbyła się prelekcja kustosza Muzeum Wojsk Lądowych w Bydgoszczy ppłk. Jerzego Lelwica. Przedstawił on postać Mariana Rejewskiego - bydgoszczanina, matematyka i kryptologa oraz wyjaśnił działanie niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma, której kod złamał Marian Rejewski. Spotkanie wzbogacone było prezentacją zdjęć i dokumentów związanych z życiem i działalnością kryptologa, przygotowaną przez panią Ewę Pronobis-Sosnowską - dyrektor Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bydgoszczy.

Rada Miasta Bydgoszczy  podczas sesji 24 września jednogłośnie podjęła decyzję o tym, że patronem roku 2015 w Bydgoszczy będzie Marian Rejewski. Inicjatywa Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bydgoszczy została więc przez rajców przyjęta.  W przyszłym roku biblioteka będzie w szczególny sposób promować dokonania swojego patrona.

Powstała już specjalna wystawa „Marian Rejewski - bydgoszczanin, matematyk, kryptolog”, którą pokazano w wielu miastach województwa kujawsko-pomorskiego. W planach jest zaprezentowanie jej w Urzędzie Marszałkowskim, w Warszawie oraz w Brukseli. W bibliotece odbywają się także lekcje, przygotowane dla gimnazjalistów. Uczniowie poznają m. in. zasady kryptologii i szyfrują informacje na komputerowym symulatorze Enigmy.

Biblioteka planuje na przyszły rok wznowienie oraz rozszerzenie treści publikacji „Marian Rejewski - życie Enigmą pisane”.  Zamierza również zorganizować wiele konkursów oraz tydzień kryptologiczny. Postanowiono także, że przyszłoroczna Noc Muzeów w Muzeum Oświaty poświęcona zostanie kryptologii.

Treść Uchwały