Agencja Bezpieczeństwa Narodowego podała wczoraj (22 października) w komunikacie prasowym, że w znajdującym się w jej siedzibie Narodowym Muzeum Kryptologii w Fort Mead odbyła się uroczystość dodania pięciu nazwisk do honorowej listy wybitnych kryptologów. Wśród nich znalazł się Marian Rejewski. Uroczystości przewodniczył zastępca dyrektora NSA Rick Ledgett, który przedstawił sylwetki wyróżnionych podkreślając ich osiągnięcia. O Marianie Rejewskim powiedział, że był on niezwykle innowacyjnym polskim matematykiem, który w pionierski sposób wykorzystał algebrę wyższą do odszyfrowania meldunków nazistowskich Niemiec oraz umożliwił Stanom Zjednoczonym i ich aliantom pokonanie wroga.

Podczas wideokonferencji dyrektor Centralnej Służby Bezpieczeństwa USA admirał Michael S. Rogers pogratulował rodzinom i przyjaciołom wszystkich wyróżnionych. Wśród gości znaleźli się polski ambasador w USA, córka Mariana Rejewskiego - Janina Sylwestrzak - oraz inni oficjele.

Izba pamięci kryptologów powstała w 1999 roku dla uhonorowania zasług pionierów i bohaterów, którzy wnieśli znaczący i trwały wkład w amerykańską kryptologię.

Źródło: www.nsa.gov

Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski zostali docenieni przez największą organizację zawodową na świecie - Institute of Electrical and Electronics Engineers. IEEE, który zrzesza techników, inżynierów i naukowców z obszaru elektryki i elektroniki, nadał swoje najwyższe odznaczenie "Milestone" (Kamień milowy) za złamanie kodów Enigmy w latach 1932-1939. To prestiżowe wyróżnienie jest nadawane za najwybitniejsze osiągnięcia techniczne mające wpływ na rozwój cywilizacji.

W sierpniu odsłonięto przed budynkiem Instytutu Matematyki PAN  w Warszawie kamień pamiątkowy z tablicami w języku polskim i angielskim ku czci polskich kryptologów.

Polecamy wysłuchanie audycji radiowej Jedynki z cyklu "Naukowy zawrót głowy" pt. "Prestiżowe wyróżnienie Milestone nareszcie docenia polskich matematyków, którzy złamali kod Enigmy."

Kryptologia dzieli się na dwie poddziedziny - kryptografię i kryptoanalizę. Są one ze sobą ściśle związane, lecz różnią się w sposób istotny co do celów i metod. Kryptografia jest dziedziną zajmującą się opracowywaniem metod utajniania wiadomości i konstrukcją szyfrów, natomiast kryptoanaliza bada te metody pod kątem ich bezpieczeństwa oraz dostarcza metod służących do łamania szyfrów, to znaczy do odczytywania zaszyfrowanych wiadomości bez znajomości odpowiednich kluczy.

Niezależnie od powyższego podziału, kryptologia dzieli się w oparciu o zupełnie inne kryteria na kryptologię z kluczem prywatnym i kryptologię z kluczem publicznym. Istotą tego zróżnicowania jest wzajemny stosunek reguł szyfrowania i deszyfrowania, zupełnie różny w obu przypadkach.

W dowolnym kryptosystemie, każdemu dopuszczalnemu kluczowi K odpowiadają dwie reguły: reguła szyfrowania e_K podająca sposób przekształcania dopuszczalnego tekstu jawnego w szyfrogram i reguła deszyfrowania d_K umożliwiająca czynność odwrotną, to znaczy odtwarzanie tekstu jawnego na podstawie szyfrogramu. Mamy przy tym d_K (e_K(M)) = M dla dowolnej dopuszczalnej przez system wiadomości jawnej M. W systemach z kluczem prywatnym, reguły e_K i d_K mają tę własność, że znając e_K i klucz K można stosunkowo łatwo odtworzyć d_K, a więc znajomość klucza i reguły szyfrowania umożliwia swobodne czytanie zaszyfrowanych wiadomości. Bezpieczeństwo takiego systemu jest oparte na tajności klucza K, będącego w związku z tym prywatną tajemnicą użytkowników. Stąd nazwa: kryptosystem z kluczem prywatnym. Wszystkie klasyczne systemy kryptograficzne były tego rodzaju. Do nich należy również kryptosystem Enigmy. W połowie lat 70. ubiegłego stulecia odkryto inny rodzaj systemów kryptograficznych, w których znajomość klucza K oraz reguły szyfrowania e_K nie pozwala na odtworzenie reguły deszyfrowania d_K. W związku z tym zarówno klucz jak i reguła szyfrowania mogą być ujawnione przy jednoczesnym zagwarantowaniu bezpieczeństwa systemu. Stąd nazwa: kryptosystemy z kluczem publicznym. Jest to obecnie bardzo burzliwie rozwijająca się dziedzina badań, wykorzystująca w jeszcze większym stopniu niż kryptologia klasyczna, metody matematyczne, w tym - bardzo zaawansowane twierdzenia i pojęcia z zakresu teorii liczb, algebry i geometrii algebraicznej. Odkrycie systemów z kluczem publicznym umożliwiło znaczne rozszerzenie pola zastosowań kryptologii, głównie cywilnych, z zakresu gospodarki i telekomunikacji.

Marian Rejewski "Wspomnienia z mej pracy w Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w latach 1930-1945"

28 września 2014 r. w Muzeum Ziemi Krajeńskiej w Nakle nad Notecią odbyła się prelekcja kustosza Muzeum Wojsk Lądowych w Bydgoszczy ppłk. Jerzego Lelwica. Przedstawił on postać Mariana Rejewskiego – matematyka i kryptologa oraz wyjaśnił działanie niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma, której kod złamał ten słynny Bydgoszczanin.

Spotkanie wzbogacone było prezentacją zdjęć i dokumentów związanych z życiem i działalnością kryptologa, przygotowaną przez Ewę Pronobis-Sosnowską – dyrektor Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bydgoszczy.

Rada Miasta Bydgoszczy  podczas sesji 24 września jednogłośnie podjęła decyzję o tym, że patronem roku 2015 w Bydgoszczy będzie Marian Rejewski. Inicjatywa Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Bydgoszczy została więc przez rajców przyjęta.  W przyszłym roku biblioteka będzie w szczególny sposób promować dokonania swojego patrona.

Powstała już specjalna wystawa „Marian Rejewski - bydgoszczanin, matematyk, kryptolog”, którą pokazano w wielu miastach województwa kujawsko-pomorskiego. W planach jest zaprezentowanie jej w Urzędzie Marszałkowskim, w Warszawie oraz w Brukseli. W bibliotece odbywają się także lekcje, przygotowane dla gimnazjalistów. Uczniowie poznają m. in. zasady kryptologii i szyfrują informacje na komputerowym symulatorze Enigmy.

Biblioteka planuje na przyszły rok wznowienie oraz rozszerzenie treści publikacji „Marian Rejewski - życie Enigmą pisane”.  Zamierza również zorganizować wiele konkursów oraz tydzień kryptologiczny. Postanowiono także, że przyszłoroczna Noc Muzeów w Muzeum Oświaty poświęcona zostanie kryptologii.

Treść Uchwały

Przez lata Brytyjczycy przekonywali, że sukces złamania kodu Enigmy należy do naukowców pracujących w Blechley Park. Jednak to zespół polskich matematyków z Marianem Rejewskim na czele dokonał tego już w 1932 roku. Prawda o polskim wkładzie w odczytywanie niemieckich szyfrogramów wojennych z trudem przebija się do świadomości Europejczyków. Brytyjczycy wreszcie przyznali, że  Alianci mieliby problemy z wygraniem wielu kampanii, gdyby nie sukces genialnych Polaków. Po 75 latach od przekazania przez Polskę swoim sojusznikom wyników prac nad Enigmą, dzięki którym Francuzi i Brytyjczycy mogli odczytywać tajne raporty i przewidywać ruchy niemieckich wojsk, nareszcie poinformowała o tym BBC w artykule Gordona Corery Poland's overlooked Enigma codebreakers.

„Pominięci polscy łamacze kodów Enigmy" 

(BBC News, Gordon Corera, 5 lipca 2014 r.)

Wprowadzenie i kontekst uroczystości

Artykuł BBC News podkreśla, że pierwszy przełomowy krok w łamaniu niemieckiego szyfru Enigmy dokonał się nie w słynnym brytyjskim Bletchley Park, lecz w Warszawie — dzięki pracy polskich matematyków i kryptologów. Fakt ten bywa pomijany w popularnych narracjach o II wojnie światowej, które skupiają się na postaci Alana Turinga i brytyjskim ośrodku łamania szyfrów. Dług wobec polskich kryptologów został oficjalnie uznany podczas kameralnej uroczystości, która odbyła się na obrzeżach Warszawy w 2014 roku, w budynku używanym przez polskie służby specjalne. Na spotkaniu zebrali się jedni z najwyższych rangą szefów wywiadu z Polski, Francji i Wielkiej Brytanii, aby uczcić 75. rocznicę historycznego spotkania, które odegrało kluczową rolę w zwycięstwie nad Hitlerem.

Historyczne spotkanie w lipcu 1939 roku

75 lat wcześniej, latem 1939 roku, dwaj brytyjscy oficerowie wywiadu — Alastair Denniston i Dilly Knox — wysiedli z pociągu na Dworcu Centralnym w Warszawie. Obaj byli weteranami rządowej Szkoły Kodów i Szyfrów (Government Code and Cypher School), instytucji, która wraz z wybuchem wojny miała przenieść się do Bletchley Park. Europa stała na krawędzi konfliktu, a Denniston chciał jeszcze raz zobaczyć Niemcy, zanim wojna się zacznie — dlatego podróżowali przez Berlin. Gdyby Niemcy wiedzieli, kim jest Denniston i jaki jest cel jego podróży, prawdopodobnie nie wydaliby mu wizy. Jechał bowiem do Polski, by poznać tajemnicę łamania szyfru maszyny Enigma, której niemieckie wojsko używało do szyfrowania komunikacji.

Po przyjeździe do Warszawy Brytyjczycy udali się do tajnego ośrodka w Pyrach, w lesie pod miastem. Kryptolodzy brytyjscy, francuscy i polscy spotkali się już wcześniej tego samego roku, ale tamto spotkanie zakończyło się impasem — Francuzi pełnili rolę pośredników, ale ani Brytyjczycy, ani Polacy nie chcieli ujawnić swoich osiągnięć. Jednak w lipcu 1939 roku, wobec widma nadciągającej wojny, obie strony zdecydowały się wyłożyć karty na stół.

Maszyna Enigma — jak działała

Artykuł wyjaśnia pokrótce zasadę działania Enigmy. Maszyna posiadała rotory (wirniki), które można było ustawiać w różnych pozycjach, generując za każdym razem inne szyfry — im więcej rotorów, tym trudniejszy do złamania kod. Wiadomość wpisywano na klawiaturze przypominającej maszynę do pisania. Po naciśnięciu klawisza zapalała się lampka odpowiadająca zaszyfrowanej literze — ta litera stawała się częścią szyfrogramu. Późniejsze modele, zwłaszcza wojskowe, posiadały dodatkową łącznicę wtykową (plugboard), która jeszcze bardziej komplikowała szyfrowanie.

Polskie przełomy kryptologiczne

Brytyjscy kryptolodzy osiągnęli pewne sukcesy wobec wczesnych wersji Enigmy w połowie lat 30., jednak z biegiem czasu trafili w ślepy zaułek – wciąż opierali się na lingwistach próbujących łamać szyfry metodami językowymi. Polacy byli daleko przed nimi dzięki serii niezwykłych przełomów (sukcesy te tak bardzo zirytowały Knoxa, że podobno dostał napadu złości). Polscy kryptolodzy jako pierwsi zrozumieli, że do łamania Enigmy niezbędna jest matematyka – szukanie wzorców i regularności w zaszyfrowanych wiadomościach.

Co więcej, Polacy poszli o krok dalej: zbudowali elektromechaniczne urządzenia zwane „bombami" (nazwa prawdopodobnie pochodzi od tykającego dźwięku, jaki wydawały). Maszyny te symulowały działanie Enigmy i pozwalały operatorom przeszukiwać kolejne możliwe ustawienia maszyny szyfrującej, testując jeden wariant po drugim, aż do znalezienia właściwego. System działał skutecznie, dopóki Niemcy nie zwiększyli stopnia skomplikowania maszyny, co uniemożliwiło Polakom dalsze łamanie szyfru tymi środkami.

Przekazanie wiedzy i rola Bletchley Park

To właśnie zrozumienie tych metod i zasad działania polskich bomb Brytyjczycy zabrali ze sobą do kraju. Wiedza ta pozwoliła matematycznemu geniuszowi Bletchley Park – Alanowi Turingowi, który sam później spotkał się z Polakami – na opracowanie własnej maszyny bombe, zdolnej łamać bardziej skomplikowane wojenne wersje szyfru Enigmy. Jedną z nowych technik, która wzmocniła skuteczność bombe, było zastosowanie tzw. „cribs" – znanych lub domyślnych fragmentów tekstu (np. powtarzalnych zwrotów w meldunkach meteorologicznych), które służyły jako punkt wyjścia do odszyfrowania całej wiadomości.

Prace kryptologiczne prowadzone w Bletchley Park, oparte na fundamencie polskich odkryć, według niektórych szacunków skróciły wojnę nawet o dwa lata i uratowały niezliczone ludzkie życia.

Rola Francji — wywiad agenturalny

Artykuł podkreśla również rolę francuskiego wywiadu. Francuska służba wywiadowcza włączyła się w sprawę, ponieważ posiadała agenta w Niemczech, który dostarczał szczegółowe informacje o budowie i działaniu maszyny Enigma. Dane te były przekazywane Polakom, co miało kluczowe znaczenie dla ich prac kryptologicznych. Patrick Pailoux, dyrektor techniczny francuskiego wywiadu (DGSE), powiedział BBC: „Pierwsza lekcja jest taka, że działając razem, osiągamy znacznie więcej. Ale druga kwestia to łączenie najlepszych naukowców z klasyczną pracą wywiadowczą – z tym, co nazywamy wywiadem osobowym (HUMINT). Połączenie wszystkich zdolności przynosi lepsze rezultaty. To właśnie zrobiliśmy w czasie II wojny światowej i tak jest nadal."

Polscy matematycy — ich losy

Trzej polscy matematycy, którzy dokonali przełomowych odkryć, to Jerzy Różycki, Henryk Zygalski i Marian Rejewski. Wszyscy trzej studiowali matematykę na Uniwersytecie Poznańskim, a następnie dołączyli do Biura Szyfrów Sztabu Głównego w Warszawie.

Po wybuchu wojny zostali ewakuowani do Francji, gdzie przez pewien czas pracowali pod przykryciem w Vichy. Ich dalsze losy były dramatyczne:

• Jerzy Różycki zginął w 1942 roku na statku pasażerskim, który zatonął z niejasnych przyczyn na Morzu Śródziemnym.
• Marian Rejewski i Henryk Zygalski uciekli pod koniec 1942 roku do Hiszpanii, skąd zostali przerzuceni do Wielkiej Brytanii przez agentów brytyjskiego wywiadu.
• Po wojnie Rejewski wrócił do Polski w 1946 roku i pracował jako księgowy – zmarł w 1980 roku, nigdy nie doczekawszy się za życia pełnego uznania.
• Zygalski pozostał w Wielkiej Brytanii, gdzie pracował jako wykładowca matematyki na University of Surrey – zmarł w 1978 roku.

Podczas uroczystości w 2014 roku na stole wystawiono oryginalną maszynę Enigma, a krewni trzech polskich matematyków byli wyraźnie wzruszeni, gdy składano hołd ich bliskim.

Wypowiedzi szefów służb wywiadowczych

Sir Iain Lobban, dyrektor GCHQ (brytyjska agencja wywiadowcza, która wyrosła z Bletchley Park), powiedział zebranym: „To, co wydarzyło się tutaj w 1939 roku, zmieniło bieg historii i jesteśmy tu, aby uhonorować tych, którzy za to odpowiadają." Porównał łamanie Enigmy do biegu sztafetowego, w którym pałeczka została przekazana – „ale to cała drużyna zdobywa medal".

Gen. Maciej Hunia, szef polskiego wywiadu zagranicznego (Agencji Wywiadu), podkreślił w rozmowie z BBC współczesne znaczenie tej historii: „Jesteśmy wciąż bardzo młodą demokratyczną służbą wywiadowczą. Staramy się więc wprowadzać tradycję do pracy naszych oficerów wywiadu. Tradycje polskich służb wywiadowczych sprzed II wojny światowej są bardzo ważne dla naszych nowych adeptów – żeby mogli zobaczyć prawdziwe sukcesy. Dlatego historia Enigmy jest tak istotna."

Szerszy kontekst i współczesne znaczenie

Polacy od dawna odczuwali, że ich kluczowa rola w złamaniu Enigmy jest niedoceniana i pomijana w zachodnich narracjach historycznych, które koncentrują się na Bletchley Park i Alanie Turingu. Uroczystość w Warszawie miała częściowo naprawić tę niesprawiedliwość i oddać należny hołd. Miała też szczególne znaczenie w kontekście polskiej historii – to właśnie Polska, zaledwie kilka tygodni po lipcowym spotkaniu w Pyrach w 1939 roku, padła ofiarą nazistowskiej inwazji, a po wojnie znalazła się pod sowiecką dominacją. Polscy kryptolodzy, mimo że swoją wiedzą istotnie przyczynili się do zwycięstwa aliantów, sami nie mogli cieszyć się wolnością, którą pomogli wywalczyć.

Po krótkim pobycie w Polsce 75 lat wcześniej dwaj brytyjscy kryptolodzy wrócili pociągiem do domu przez Europę, która zaledwie kilka tygodni później pogrążyła się w wojnie. Ale bieg tej wojny został zmieniony dzięki wiedzy, którą zabrali ze sobą z Pyr – wiedzy zawdzięczanej polskim matematykom.

Dyrektor Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej im. Mariana Rejewskiego w Bydgoszczy Ewa Pronobis-Sosnowska wystąpiła do Rady Miejskiej Bydgoszczy z wnioskiem o ustanowienie 2015 Rokiem Mariana Rejewskiego. Przewodniczący Rady Roman Jasiakiewicz obiecał skorzystać z prawa do inicjatywy uchwałodawczej i zgłosić wniosek w tej sprawie podczas sesji Rady we wrześniu.

Przedstawiciele służb wywiadowczych Polski, Francji, Wielkiej Brytanii i USA spotkali się 3 lipca 2014 roku w siedzibie Agencji Wywiadu. Uroczystość była poświęcona 75. rocznicy przekazania aliantom dokumentacji niemieckiej maszyny szyfrującej przez polski wywiad.

W spotkaniu uczestniczyli również członkowie rodzin wybitnych kryptologów oraz kombatanci Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Z okazji tej rocznicy wydano medal pamiątkowy z nazwiskami kryptologów i wizerunkiem Enigmy na awersie, a na rewersie - logo agencji wywiadu Polski, Francji i Wielkiej Brytanii.

Źródło: www.aw.gov.pl