Niniejszy artykuł przybliża rolę, jaką Marian Rejewski odgrywa w fabule powieści pt. "Szmery" Piotra Bojarskiego oraz ocenia, w jaki sposób autor wykorzystał tę postać na styku fikcji literackiej i udokumentowanej historii.

Kiedy kryminał spotyka się z historią

Powieść kryminalna osadzona w międzywojennym Poznaniu, z komisarzem Kaczmarkiem w roli głównej, na pierwszy rzut oka opowiada historię jak wiele innych: zaginięcie szanowanego profesora, policyjne śledztwo, fałszywe tropy i narastające napięcie. Jednak pod warstwą klasycznej intrygi kryminalnej kryje się coś znacznie większego – autentyczna historia polskiej kryptologii, a w jej centrum postać, której nazwisko zna dziś cały świat: Marian Rejewski.

Kim jest Rejewski na kartach powieści?

W powieści nie spotykamy jeszcze Rejewskiego jako słynnego łamacza Enigmy, którego nazwisko figuruje w podręcznikach historii wywiadu. Zamiast tego widzimy młodego, spokojnego i niezwykle precyzyjnego matematyka – drugiego asystenta profesora Zdzisława Krygowskiego, absolwenta poznańskiej uczelni z doświadczeniem stażowym w Getyndze. To człowiek rzeczowy, zdyscyplinowany, mówiący konkretnie i bez zbędnych emocji.

Taki portret jest jednocześnie wierny historycznym opisom Rejewskiego i doskonale wpisuje się w logikę powieści kryminalnej. Czytelnik otrzymuje postać, która budzi zaufanie – i właśnie dlatego jej słowa mają w śledztwie tak dużą wagę.

Tajny kurs na Cytadeli – wątek, który zmienia wszystko

Najistotniejszą sceną z udziałem Rejewskiego jest rozmowa dotycząca tajnego kursu kryptologicznego, zorganizowanego przez profesora Krygowskiego na zlecenie wojska. Z dialogów – najpierw z Henrykiem Zygalskim, a następnie z samym Rejewskim – wyłania się obraz hermetycznego środowiska. Profesor wytypował najzdolniejszych studentów matematyki, a grupa ta została wciągnięta do współpracy z Oddziałem II Sztabu Głównego. Powstało z tego niewielkie, ściśle tajne grono kryptologów, które szkoliło się m.in. na terenie poznańskiej Cytadeli.

Rejewski funkcjonuje tu jako modelowy przedstawiciel tej grupy: zdolny, dyskretny, lojalny wobec państwa i w pełni świadomy wagi swojej pracy. Dla czytelnika, który zna dalsze losy tych ludzi, scena ta ma dodatkowy, szczególny wymiar – oto obserwujemy narodziny zespołu, który za kilka lat dokona jednego z najważniejszych przełomów wywiadowczych XX wieku.

Zwrot w śledztwie: od niemieckiego spisku do kryminalnego motywu

Jedną z najciekawszych funkcji Rejewskiego w fabule jest jego rola jako korektora błędnych hipotez śledczych. Przez większą część powieści dominuje podejrzenie, że za porwaniem profesora Krygowskiego stoją Niemcy – trop ten forsują zwłaszcza przedstawiciele wywiadu, w tym Kayser. Logika wydaje się niepodważalna: profesor pracował nad szyframi, więc wrogie służby musiały chcieć go uciszyć.

Rejewski jednak stanowczo podważa tę wersję. Wskazuje, że projekt kryptologiczny był hermetycznie tajny, o jego istnieniu i znaczeniu wiedziała zaledwie garstka wtajemniczonych. Niemiecki wywiad najprawdopodobniej nie miał o nim pojęcia, a znacznie bardziej prawdopodobny jest motyw zwykłego szantażu finansowego.

To kluczowy moment fabuły. Słowa Rejewskiego przesuwają ciężar śledztwa z wielkiej geopolityki na przyziemną, ale realistyczną zbrodnię kryminalną. Z perspektywy recenzenta warto podkreślić, że autor rozegrał ten zwrot bardzo sprawnie – Rejewski nie wygłasza długiego wykładu, lecz rzuca kilka suchych, logicznych zdań, które burzą dotychczasowe założenia policji. To zarazem hołd dla analitycznego umysłu kryptologa i dowód literackiego wyczucia autora.

Rejewski jako dowód na państwowy wymiar sprawy

Choć Rejewski odrzuca hipotezę o niemieckim spisku, sama jego obecność w powieści potwierdza, że sprawa Krygowskiego wykracza poza zwykłe porwanie. Profesor nie był jedynie szanowanym pracownikiem naukowym – był człowiekiem o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa państwa. Rejewski, jako jego najbliższy współpracownik i uczestnik tajnego projektu, ucieleśnia ten wymiar.

Dzięki niemu czytelnik rozumie, że za pozornie lokalnym, poznańskim śledztwem kryje się szerszy kontekst: polski wywiad, wojskowa kryptologia i gra, której stawka jest znacznie wyższa, niż mogłoby się wydawać komisarzowi Kaczmarkowi na początku sprawy.

Cztery wymiary jednej postaci – ocena literacka

Z perspektywy krytycznoliterackiej Rejewski spełnia w powieści co najmniej cztery funkcje, co świadczy o przemyślanej konstrukcji:

1. Funkcja historyczna – osadza fabułę w autentycznych realiach przedwojennego Poznania i poznańskiego środowiska matematycznego.
2. Funkcja fabularna – dostarcza kluczowych informacji, które kierują śledztwo na właściwe tory.
3. Funkcja symboliczna – ucieleśnia polski intelekt, dyscyplinę i nowoczesność; jest przeciwieństwem stereotypowego obrazu przedwojennej Polski jako kraju zacofanego.
4. Funkcja przyszłościowa – zapowiada wielkie osiągnięcie (złamanie Enigmy), którego bohaterowie fabuły jeszcze nie w pełni rozumieją, ale które czytelnik już zna.

Szczególnie udany jest kontrast między światem policji a światem nauki. Kaczmarek – człowiek praktyczny, przyzwyczajony do przesłuchań i ulicznych pościgów – stopniowo odkrywa, że za pozornie „nudną" uczelnianą codziennością kryje się coś o ogromnym znaczeniu dla państwa. Rejewski jest katalizatorem tego odkrycia.

Słowo od autora – gdzie kończy się fikcja, a zaczyna historia

W posłowiu autor nie pozostawia wątpliwości: Rejewski, Zygalski i Różycki to postacie autentyczne, a ich rzeczywisty dorobek stanowi historyczne tło powieści. Kryminalna intryga – porwanie profesora – jest wymyślona, ale środowisko, w którym się rozgrywa, opiera się na faktach. Autor celowo wprowadził Rejewskiego, by przypomnieć o jego znaczeniu i oddać hołd poznańskim kryptologom.

To uczciwe postawienie sprawy. Czytelnik nie jest wprowadzany w błąd – wie, co jest fikcją, a co historią – a jednocześnie może cieszyć się sprawnie skonstruowaną fabułą kryminalną.

Od sensacji do satysfakcji – więcej niż kryminał

Wątek Mariana Rejewskiego jest jednym z najmocniejszych elementów powieści. Autorowi udało się osiągnąć trudną równowagę: Rejewski nie jest tu ani suchą notką encyklopedyczną wciśniętą w fabułę na siłę, ani postacią całkowicie podporządkowaną potrzebom kryminalnej intrygi. Jest żywym, konkretnym człowiekiem, którego słowa mają realny wpływ na przebieg śledztwa, a jednocześnie – dzięki historycznej aurze, jaką niesie jego nazwisko – nadaje całej opowieści głębszy, niemal epicki wymiar.

Powieść pokazuje, że za pozornie kryminalnym porwaniem profesora Krygowskiego kryje się szerszy kontekst: tajny projekt kryptologiczny, polski wywiad i środowisko młodych matematyków, które historycznie doprowadziło do złamania Enigmy. Rejewski jest kluczowym łącznikiem między śledztwem Kaczmarka a realną historią polskiej kryptologii – i w tej roli sprawdza się znakomicie.

Dla czytelnika zainteresowanego zarówno kryminałem, jak i historią II Rzeczypospolitej, jest to lektura, która dostarcza satysfakcji na obu poziomach. A dla tych, którzy po zamknięciu książki sięgną po biografie Rejewskiego i jego kolegów, powieść może stać się bramą do jednej z najbardziej fascynujących – i wciąż niedostatecznie znanych – kart polskiej historii.

Miasto, zbrodnia i czytelnik-detektyw

Kryminał poza schematem gatunkowym

Powieść kryminalna bywa bezlitośnie traktowana przez krytykę literacką jako gatunek schematyczny – sprowadzany do uniwersalnego wzorca: zbrodnia, śledztwo, zdemaskowanie sprawcy. Jak wykazują w swoim studium Magdalena Graf i Paweł Graf (UAM), tradycyjne podejścia badawcze (skupione na poetyce, historii czy ujęciach antropologicznych) często natrafiają na tzw. „ścianę schematyzmu”. Kluczem do wyzwolenia kryminału z ram banalnej rozrywki okazuje się jednak przestrzeń miejska.

W powieści Piotra Bojarskiego „Szmery” – kolejnym tomie cenionego cyklu o poznańskim komisarzu Zbigniewie Kaczmarku – miasto Poznań przestaje być jedynie pasywnym „tłem akcji” czy turystyczną scenerią. Staje się pełnoprawnym, realno-fikcjonalnym współbohaterem, który transformuje nawyki lekturowe odbiorcy i nadaje powieści głęboki sens egzystencjalny oraz historyczny.

Cztery modele lektury kryminału a perspektywa miejska

Aby w pełni docenić strukturę i walory „Szmerów”, warto odwołać się do typologii sposobów badania powieści kryminalnej zaproponowanej w artykule M. i P. Grafów:

1. Przez poetykę (S. Lasić, S. Barańczak, H. Heissenbüttel) – Szukanie uniwersalnej struktury opartej na zagadce. Często prowadzi do konkluzji o wtórności i schematyzmie gatunku.
2. Przez historię (T. Cegielski, E. Mrowczyk-Hearfield, R. Caillois) – Śledzenie ewolucji od E.A. Poego (1841 r.). Problemy z uchwyceniem dynamicznie rozwijających się odmian (np. kryminał retro, uniwersytecki, nieliteracki).
3. Filozoficzno-antropologiczny (M. Czubaj, A. Regiewicz, M. Großheim) – Kryminał jako świadectwo kulturowe: badanie zapachów, dźwięków, ubiorów, kulinariów (np. semiotyka kaszanki) i kondycji ludzkiej.
4. Socjologiczny / miejski (H. Kubicka, J. Tuszyńska, M. i P. Grafowie) – Miasto i czytelnik-detektyw: traktowanie miasta jako rzeczywistej przestrzeni aksjologicznej. Przełamanie schematu zbrodni.

Czytelnik-detektyw i gra miejska w „Szmerach"

Tradycyjna lektura kryminału stawia czytelnika w pozycji nieporadnego adepata (tzw. „doktora Watsona”), który z podziwem śledzi genialną dedukcję śledczego. Jednak w przypadku „Szmerów” i całego cyklu Bojarskiego zachodzi kluczowe przesunięcie: czytelnik staje się detektywem wyższego poziomu, śledzącym nie tylko mordercę, ale samego autora tworzącego przestrzeń Poznania.

Bojarski buduje gęstą, niezwykle precyzyjną tkankę historyczno-topograficzną Poznania schyłku lat 30. XX wieku. Czytelnik zorientowany w geografii miasta rywalizuje z pisarzem:

• Konkretność toponimii i chrematonimii: Odnajdujemy realnie istniejące w dwudziestoleciu międzywojennym lokale i punkty (np. restauracja Pod Niedźwiadkiem na pl. Sapieżyńskim / Wielkopolskim, kawiarnia Grandka / Café Grande, U Grubego Jasia, czy kąpielisko Łazienki Rzeczne).
• Weryfikacja tras i anachronizmów: Lektura zamienia się w weryfikowanie autentyczności rozkładów jazdy pociągów (np. ekspres Berlin – Warszawa o godz. 4:30), kursów tramwajów czy ułożenia ulic (np. analiza skrzyżowań czy widoków z okien). Błąd autora lub świadome odstępstwo przynosi czytelnikowi wyrafinowaną satysfakcję poznawczą.
• Mikrohistorie fyrtli i zaułków: Powieść Bojarskiego zachowuje pamięć o miejscach utraconych lub zmienionych (np. dawna ul. Wenecjańska z fabryką zapałek).

Konstrukcja bohatera: komisarz Kaczmarek jako poznański „ejber”

Postać komisarza Zbigniewa Kaczmarka jest daleka od wyidealizowanego wizerunku szlachetnego stróża prawa. W interpretacji Grafów jest to bohater antyheroiczny:

„[...] to nie pozytywny, godny podziwu śledczy, ale – patrząc na jego zachowanie – zwyczajny nicpota i huncwot, ejber i juchta. Arogant, którego trudno podziwiać. Detektyw, który znienacka potrafi uderzyć nieodpowiadającą na pytania prostytutkę, kopnąć psa, strzelić w mordę podwładnego, niewspółczująco patrzeć na płonącego żywcem zabójcę.”

W „Szmerach” czytelnik obserwuje nie tyle triumf sprawiedliwości, co powolną deprawację i starzenie się bohatera. Kaczmarek tyje, staje się nostalgiczny i brutalny. Co ciekawe, w cyklu Bojarskiego postacie są silnie zróżnicowane onomastycznie:

• Antroponimia regionalna: Nazwisko Kaczmarek to najczęstsze miano wielkopolskie; jego przełożony Kayser nosi nazwisko bamberskie (charakterystyczne wyłącznie dla Poznania); z kolei wyśmiewany podwładny Nowak odsyła do popularnej tradycji mazowieckiej/warszawskiej.
• Gwara poznańska i obyczajowość: Życie codzienne, językowe wtręty („zza winkla”, „na fleku”) oraz kulinaria (nieodłączna kaszanka/krwawa kiszka i flaki) osadzają postacie w autentycznej kulturze miejskiej.

Kontekst historyczny i aksjologia zbrodni

W „Szmerach” zbrodnia traci status odosobnionego, abstrakcyjnego aktu zła, a staje się emanacją realnych napięć społeczno-politycznych przedwojennej Polski. Odkrycie konkretnego zabójcy schodzi na drugi plan w obliczu szerszego kontekstu:

• Starcie agentur (wywiadu niemieckiego i sowieckiego) w przygranicznym Poznaniu.
• Lokalne odniesienia historyczne – postacie autentyczne, wydarzenia sportowe (piłkarze przedwojennej Warty Poznań: Gendera, Scherfke, Nawrot) i społeczne.
• Aksjologia lokalnych rzezimieszków (np. Ślepy Antek z Chwaliszewa) – bezwzględnych chuliganów, którzy jednak w obliczu zagrożenia historycznego stają się bohaterami.

Kryminał jako manifestacja życia

Piotr Bojarski w powieści „Szmery” udowadnia, że poznański kryminał retro potrafi przekroczyć ograniczenia schematu. Miasto Poznań – w przeciwieństwie do powtarzalnych wzorców dedukcyjnych – jest zmienne, proteuszowe i nieprzewidywalne. Jak zauważają M. i P. Grafowie, kryminał miejski staje się współczesną odmianą figury Pulcinelli (opisanej przez Giorgio Agambena) – postacie mogą popełniać błędy, zbrodnia przemija, ale tkanka miejska i czyste, niezniszczalne życie trwają nadal.

„Szmery” to powieść dwuwarstwowa. Dla miłośnika sensacji to sprawnie poprowadzony kryminał retro z mrocznym klimatem lat 30. Dla czytelnika-detektywa to porywająca, erudycyjna gra miejska i fascynujące studium przedwojennego Poznania.

Ryszard Karczewski

Bibliografia

Czubaj, Mariusz. Etnolog w Mieście Grzechu: powieść kryminalna jako świadectwo antropologiczne. Gdańsk: Oficynka, 2010.

Graf, Magdalena, Graf, Paweł. Miasto i/czy zbrodnia. Znaczenie scenerii miejskiej dla teorii powieści kryminalnej, „Litteraria Copernicana” 2021, nr 3(39), s. 53–71.

Kraska, Mariusz.  Prosta sztuka zabijania. Figury czytania kryminału. Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki, 2013.

Markiewicz, Henryk. Główne problemy wiedzy o literaturze. Kraków: Wydaw. Literackie, 1980.

Siewierski, Jerzy. Powieść kryminalna. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1979.

Podstawę nowych ustaleń historycznych stanowi niepublikowana dotychczas korespondencja z lat 1974–1975 pomiędzy Marianem Rejewskim a inżynierem Leonardem Danilewiczem, przebywającym na emigracji w Londynie. Danilewicz był jednym z czterech wspólników warszawskiej Wytwórni Radiotechnicznej AVA, a w momencie nawiązania kontaktu – jedynym żyjącym z tego grona. 

Inicjatywa Rejewskiego miała konkretny kontekst. W 1973 roku francuski generał Gustave Bertrand opublikował wspomnienia, w których po raz pierwszy ujawnił fakt złamania niemieckiego szyfru oraz rolę polskiego Biura Szyfrów. Rok później w Wielkiej Brytanii ukazała się książka F.W. Winterbothama pt. „The Ultra Secret”, która tak jak inne publikacje, które wówczas ukazywały się w Wielkiej Brytanii, pomijała polski wkład w złamanie kodu Enigmy. Rejewski, który już w 1967 roku złożył w Wojskowym Instytucie Historycznym w Warszawie obszerną pracę wspomnieniową, uznał ją za niekompletną, ponieważ dotyczyła jedynie naukowego aspektu deszyfrażu. Postanowił więc zebrać dodatkowe relacje, aby przyszła polska publikacja na ten temat była jak najdokładniejsza i najlepiej udokumentowana. Zwrócił się do Danilewicza z prośbą o informacje dotyczące działalności wytwórni AVA, a także zadał mu szereg szczegółowych pytań technicznych.

Przechwycenie komercyjnego modelu maszyny w 1927 roku

Z korespondencji wynika, że kluczowym impulsem do podjęcia prac nad Enigmą był incydent na przełomie 1927 i 1928 roku. Do warszawskiego urzędu celnego trafiła przesyłka z Niemiec, którą przedstawiciel handlowy niemieckiej firmy – przy silnym wsparciu konsulatu lub attaché handlowego – usiłował pilnie wycofać przed ocleniem, twierdząc, że została omyłkowo dołączona do innego sprzętu. Niewspółmierny nacisk dyplomatyczny wzbudził podejrzenia polskich władz celnych, które powiadomiły Oddział II Sztabu Głównego.

Incydent miał miejsce w sobotę, co dało polskiemu wywiadowi możliwość wykorzystania całej niedzieli na zbadanie zawartości skrzyni bez świadków. Sprawę powierzono porucznikowi Maksymilianowi Ciężkiemu, który oddelegował do zadania inżyniera Antoniego Pallutha – już wówczas wyspecjalizowanego kryptografa – oraz inżyniera Ludomira Danilewicza, brata Leonarda, specjalistę od elektryki i mechaniki. Obaj udali się w niedzielę rano do składów celnych w Warszawie, wyposażeni w odpowiednie przyrządy i narzędzia. Po otwarciu skrzyni stwierdzili, że przesyłka nie zawiera spodziewanego sprzętu radiowego, lecz nowy typ maszyny szyfrującej. W ciągu całego dnia zdołali prześledzić obwody elektryczne urządzenia, odrysować jego ogólny schemat oraz ustalić sposób działania i połączenia poszczególnych walców szyfrujących. Następnie maszynę starannie zapakowano i pozostawiono do dalszej odprawy celnej. Dopiero po latach okazało się, że przechwycone urządzenie było wersją komercyjną Enigmy, przeznaczoną dla koncernów handlowych, i różniło się od późniejszego modelu wojskowego.

Rejewski zaznaczył, że nie był to odosobniony przypadek – kilka lat później uczestniczył w podobnej akcji dotyczącej niemieckiej radiostacji polowej na fale metrowe, również omyłkowo wysłanej na wystawę wraz z innym sprzętem.

Pierwsze próby deszyfrażu i rola fabryki AVA

15 lipca 1928 roku niemieckie wojskowe stacje radiowe rozpoczęły nadawanie depesz szyfrowanych maszynowo. Polacy przechwytywali te transmisje, jednak początkowe próby ich odczytania przy użyciu zdobytej wersji handlowej Enigmy zakończyły się niepowodzeniem, ponieważ model wojskowy posiadał inne okablowanie wirników.

W tym kontekście kluczową rolę odegrała Wytwórnia Radiotechniczna AVA, której głównym partnerem było Biuro Szyfrów. To w zakładach AVA zbudowano repliki niemieckiej maszyny szyfrującej, tzw. bomby kryptologiczne (nazywane bombami Rejewskiego) służące do automatyzacji procesu deszyfrażu, a także polską wojskową maszynę szyfrującą Lacida.

Polski system szyfrujący Lacida

W listach szczegółowo opisano polską maszynę szyfrującą Lacida, zaprojektowaną przez Biuro Szyfrów na potrzeby polskiej armii. Nazwa urządzenia pochodziła od inicjałów jego twórców: podpułkownika Gwidona Karola Langera, porucznika Maksymiliana Ciężkiego oraz inżyniera Ludomira Danilewicza. Ten ostatni był wyłącznym konstruktorem strony mechanicznej i elektrycznej Lacidy oraz jej późniejszych odmian. Konstrukcyjnie maszyna opierała się na zmodyfikowanym mechanizmie przenośnej maszyny do pisania Remington. Danilewicz w odpowiedzi na pytania Rejewskiego sprecyzował parametry techniczne urządzenia, w tym liczbę styków na bębenkach szyfrujących.

Wojenne i powojenne losy polskich kryptologów

Korespondencja rzuca światło na tragiczne losy kluczowych postaci zaangażowanych w projekt Enigma po wybuchu II wojny światowej. Członkowie zespołu zostali ujęci przez Gestapo podczas próby przekroczenia granicy hiszpańskiej, po likwidacji ich placówki wywiadowczej we Francji, kierowanej przez generała Bertranda. Danilewicz mylił się w niektórych przypadkach, najprawdopodobniej nie miał precyzyjnych informacji. Z innych źródeł wiadomo, że: 

• Gwido Langer i Maksymilian Ciężki – przeżyli pobyt w niemieckich obozach i zostali wyzwoleni w 1945 roku. Danilewicz widział Langera w Londynie krótko po jego uwolnieniu i opisał go jako człowieka całkowicie załamanego fizycznie i psychicznie, nieprzypominającego dawnego energicznego oficera. Langer zmarł w marcu 1948 roku w Kinross w Szkocji, a Ciężki – krótko po nim, pozostając pod opieką lekarską.
• Antoni Palluth – zginął w kwietniu 1944 roku w niemieckim obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen.
• Edward Fokczyński – zmarł na serce w lipcu 1944 roku, również w Sachsenhausen.

Z korespondencji wynika, że na stan psychiczny członków zespołu ogromny wpływ miał brak wiadomości o losach ich rodzin, ewakuowanych 5 września 1939 roku do Janowej Doliny na Wołyniu, po których ślad zaginął. To właśnie tym traumatycznym przeżyciom przypisywano nadużywanie przez nich alkoholu w okresie wojennym, wielokrotnie odnotowywane w relacjach Bertranda, a odbiegające od ich wcześniejszych zwyczajów.

Ludomir Danilewicz, współtwórca maszyn szyfrujących, przeżył wojnę i zmarł nagle w Londynie w 1971 roku. Sam Leonard Danilewicz, który w styczniu 1975 roku odpowiedział Rejewskiemu lakonicznie, powołując się na problemy zdrowotne, zmarł 14 sierpnia 1976 roku w polskim ośrodku w Penhros w Walii. Korespondencja z Rejewskim urwała się we wrześniu 1975 roku – na ostatni list matematyk nie otrzymał już odpowiedzi.

Odkrycie i perspektywy udostępnienia listów

Odnalezione listy nie były dotychczas znane historykom i nie były publikowane. Dotarł do nich Tomasz Muskus, polonijny badacz historii. Korespondencję przechowuje syn Leonarda Danilewicza i deklaruje możliwość przekazania jej do polskiej instytucji muzealnej. 

Bibliografia:

Kozubal, Marek. Jak złamano Enigmę? Zachowały się listy, opisujące szczegóły przechwycenia jej pierwowzoru [online]. Serwis rp.pl, [dostęp: 25.08.2026]. Dostępny w Internecie: www.rp.pl.

W Cryptonomiconie Marian Rejewski nie jest pełnoprawną postacią fabularną, a jego nazwiska autor nie wymienił bezpośrednio. Pojawiają się natomiast krótkie, ale znaczące odniesienia do „Polish cryptanalysts”, „the Poles” i „some of the Poles” – a więc do polskich kryptologów jako zbiorowego źródła przełomu w łamaniu Enigmy. Historycznie te aluzje należy oczywiście wiązać z Marianem Rejewskim, Henrykiem Zygalskim i Jerzym Różyckim.

Wątki związane z Marianem Rejewskim

W artykule przedstawione zostaną odniesienia w powieści do realnej postaci kryptologa, jego dokonań oraz powiązania Rejewskiego z innymi wątkami kryptologicznymi książki. Na koniec zaprezentowana zostanie funkcja literacka i ocena sposobu przedstawienia Rejewskiego.

Rejewski jako „nieobecny fundament” opowieści o Enigmie

Najważniejszy wątek związany z Rejewskim polega paradoksalnie na nieobecności nazwiska. Stephenson buduje powieść wokół alianckiego sukcesu kryptologicznego, Bletchley Park, Enigmy, pracy Turinga, Waterhouse’a (postaci fikcyjnej) i tajnych operacji dezinformacyjnych, ale polski przełom zostaje ujęty skrótowo, w formie wzmianki o „polskich kryptologach”. Autor powieści sam streszczał zalążek książki jako pomysł na fikcyjną jednostkę, która ukrywa przed Niemcami fakt złamania Enigmy; drugi główny plan fabularny rozgrywa się współcześnie i dotyczy technologii informacyjnych. ¹

To oznacza, że Rejewski w powieści funkcjonuje nie jako bohater akcji, lecz jako element genealogii kryptologicznej: przed Turingiem, przed Waterhouse’em, przed brytyjsko-amerykańską machiną Ultra istnieje polski etap – matematyczne rozpoznanie słabości Enigmy.

Polskie źródło „bombe” / maszynowego łamania Enigmy

Najbardziej bezpośredni wątek związany z Rejewskim dotyczy maszyn kryptologicznych. W powieści pada stwierdzenie, że brytyjskie „bombes” używane przez Turinga, Welchmana i innych zostały zaadaptowane z projektu wymyślonego przez polskich kryptologów; opisane są jako urządzenia z obracającymi się bębnami, testujące możliwe klucze Enigmy.

Historycznie ten trop prowadzi właśnie do Rejewskiego: w 1938 r. Marian Rejewski wraz ze współpracownikami stworzył urządzenie określane jako bomba Rejewskiego, służące automatyzacji łamania szyfrów Enigmy; obok niej ważne były także płachty Zygalskiego. ²

Na tym tle widać charakterystyczny zabieg Stephensona: indywidualne nazwisko Rejewskiego zostaje zamienione na zbiorową kategorię „polskich kryptologów”. Fabularnie wystarcza to do zarysowania ciągłości: polski pomysł → Bletchley Park → Turing/Welchman → przemysłowa skala dekryptażu. Ale z punktu widzenia polskiej historii kryptologii jest to ujęcie skrótowe i depersonalizujące.

Polacy jako ci, którzy złamali „starą” Enigmę

Drugi ważny fragment pojawia się przy omawianiu niemieckiego systemu morskiego Shark/Triton. W powieści wyjaśniono, że problemem jest nowy system używany przez niemiecką marynarkę: nadal oparty na Enigmie, ale nie na zwykłej trójwirnikowej wersji; ta wcześniejsza, „stara” Enigma została już złamana przez Polaków.

Ten wątek ustawia Rejewskiego i polskich kryptologów jako pierwszy etap wyścigu zbrojeń kryptologicznych. Ich sukces nie kończy historii Enigmy, lecz ją rozpoczyna: Niemcy modyfikują procedury i maszyny, alianci muszą rozwijać metody, a powieść przenosi napięcie z „czy Enigmę da się złamać?” na pytanie „czy da się nadążyć za kolejnymi wariantami i nie zdradzić Niemcom, że się to robi?”.

Historycznie jest to zgodne z ogólnym obrazem: polscy matematycy złamali Enigmę już przed wojną, a w lipcu 1939 r. przekazali Brytyjczykom i Francuzom metody, kopie maszyn i materiały, które umożliwiły późniejsze sukcesy Bletchley Park. ³

Rejewski jako część międzynarodowej elity matematycznej

Trzeci trop pojawia się w wypowiedzi Rudy’ego von Hacklhebera, niemieckiego matematyka i kryptologa, który rozumie, że po stronie przeciwnika muszą istnieć ludzie zdolni dostrzec słabości Enigmy. Wymienia w tym kontekście Turinga, von Neumanna, Waterhouse’a oraz „niektórych Polaków”.

To bardzo ciekawy fragment, bo Rejewski pojawia się tu nie jako nazwisko z podręcznika historii, lecz jako domyślny członek klasy ludzi zdolnych do przełomu: matematycy, którzy potrafią zobaczyć w maszynie szyfrującej strukturę formalną, a nie tylko wojskowe urządzenie. W ten sposób Stephenson lokuje polskich kryptologów w tym samym porządku intelektualnym co Turing i von Neumann – choć nie poświęca im równoważnej uwagi fabularnej.

Matematyzacja kryptologii

Najgłębszy wątek związany z Rejewskim nie dotyczy samego nazwiska, lecz metody. Historyczny Rejewski był ważny dlatego, że zastosował narzędzia matematyczne – zwłaszcza teorię permutacji – do rekonstrukcji działania wojskowej Enigmy. Powszechnie wiadomo, że Rejewski studiował matematykę w Poznaniu, brał udział w tajnym kursie kryptologicznym i w grudniu 1932 r. wraz z Różyckim i Zygalskim jako pierwszy złamał kod niemieckiej Enigmy. ⁴

W Cryptonomiconie  taki sposób myślenia jest absolutnie centralny: kryptologia nie jest magią, patriotycznym natchnieniem ani literacką łamigłówką, lecz zastosowaniem matematyki, statystyki, mechanizacji i teorii informacji do wojny. Rejewski jest więc obecny jako model pracy umysłowej, nawet jeśli nie jako osoba dramatu.

Rejewski na tle pozostałych wątków kryptologicznych powieści

Bletchley Park i Ultra: centrum fabularne zamiast polskiego początku

Powieść skupia się przede wszystkim na alianckim świecie Bletchley Park i tajemnicy Ultra. Lawrence Waterhouse zostaje wprowadzony jako matematyczny geniusz pracujący przy Detachment 2702, którego misją jest ukrywanie przed Niemcami faktu złamania Enigmy. Opis wydawniczy książki podkreśla właśnie ten motyw: nie tylko złamanie kodu, lecz również konieczność maskowania skutków sukcesu kryptologicznego. ⁵

Na tym tle Rejewski i Polacy są prehistorią fabuły. Oni umożliwiają to, co potem staje się centralnym dramatem powieści: skoro Enigma jest łamana, trzeba tak prowadzić działania wojskowe, by Niemcy nie zorientowali się, że ich komunikacja jest czytana.

Detachment 2702: kryptologia jako teatr dezinformacji

Jednym z najważniejszych pomysłów fabularnych Stephensona jest jednostka, której zadaniem nie jest samo łamanie szyfrów, ale fabrykowanie wiarygodnych wyjaśnień dla działań podejmowanych dzięki przechwyconym depeszom. To przenosi kryptologię z laboratorium i pokoju maszyn do pola walki.

W tym układzie polski wątek Rejewskiego ma charakter źródłowy: Polacy pokazali, że Enigma może być łamana; Brytyjczycy i Amerykanie muszą następnie zmierzyć się z konsekwencją tego faktu – jak korzystać z wiedzy, której nie wolno ujawnić.

Turing, Welchman i Waterhouse: od polskiej metody do alianckiej skali

Stephenson eksponuje Turinga, Welchmana i fikcyjnego Waterhouse’a jako figury dalszego rozwoju kryptologii. Turing-Welchman Bombe w realnej historii była odmienna od polskiej bomby, ale wyrastała z tego samego problemu: jak zautomatyzować poszukiwanie ustawień Enigmy i przejść od pojedynczych sukcesów do masowej dekryptażowej produkcji. National Museum of Computing opisuje brytyjską Bombe jako elektromechaniczne urządzenie służące do odkrywania kluczy Enigmy, zaznaczając zarazem, że wcześniejsze polskie prace utorowały drogę sukcesom Bletchley Park. ⁶

Dlatego Rejewski jest tu figurą wynalazcy przełomu, natomiast Turing i Welchman – figurami rozbudowy systemu. Powieść wybiera dramat tej drugiej fazy, bo pozwala połączyć kryptologię z wojną morską, logistyką, dezinformacją i szpiegostwem.

Shark/Triton: kryptologia jako wyścig ewolucyjny

Wątek Shark/Triton pokazuje, że złamanie jednego wariantu szyfru nie oznacza końca pracy. Niemiecka marynarka używa trudniejszego systemu, a alianci muszą zmieniać metody. Właśnie w tym miejscu pojawia się wzmianka, że Polacy poradzili sobie wcześniej ze „starą” Enigmą, ale nowy problem jest czymś innym.

To ważne dla oceny roli Rejewskiego: jego sukces nie jest w powieści finałem, lecz punktem odniesienia. Polskie złamanie Enigmy wyznacza poziom bazowy, od którego zaczyna się kolejna, trudniejsza gra.

Arethusa: kontrapunkt wobec Enigmy

Wątek Arethusy jest jednym z najważniejszych fikcyjnych wątków kryptologicznych powieści. W przeciwieństwie do Enigmy – maszyny, której słabości dają się matematycznie przeanalizować – Arethusa funkcjonuje jako szyfr znacznie trudniejszy, związany z tajemnicą niemieckiego złota i powojennymi konsekwencjami wojny. Współczesna intryga Randy’ego Waterhouse’a prowadzi do spisku zakorzenionego w Detachment 2702 i powiązanego z niemożliwym do złamania nazistowskim kodem zwanym Aretuzą. ⁷

Na tle Arethusy Rejewski reprezentuje kryptologię klasyczną: maszynę, permutacje, rotory, błąd proceduralny, mechaniczne przeszukiwanie kluczy. Arethusa przesuwa powieść ku pytaniom o szyfr jako długotrwały depozyt tajemnicy, zdolny przetrwać wojnę i wpływać na świat całe dekady później.

Pontifex/Solitaire: kryptologia oddolna i osobista

Współczesny plan powieści wprowadza także szyfr Pontifex, znany poza fikcją jako Solitaire, zaprojektowany przez Bruce’a Schneiera dla Cryptonomiconu. Schneier opisuje go jako ręczny system szyfrowania wykorzystujący talię kart, przeznaczony dla sytuacji, w których agent nie może polegać na elektronice ani nosić kompromitujących narzędzi. ⁸

To kolejny kontrast wobec Rejewskiego. Polski wątek Enigmy należy do świata państwowych biur szyfrów, sztabów generalnych i wojny totalnej. Pontifex/Solitaire należy do świata jednostek, aktywistów, więzienia, komputerów osobistych i nieufności wobec instytucji. W obu przypadkach chodzi o to samo – kontrolę informacji – ale skala i etyka są odmienne.

Data haven, prywatność i cyberlibertarianizm

Współczesna część powieści dotyczy budowy azylu danych w Azji Południowo-Wschodniej – miejsca, gdzie zaszyfrowane dane mogłyby być przechowywane i wymieniane poza kontrolą państw i korporacji. Randy Waterhouse, wnuk wojennego kryptologa, pracuje nad takim „data haven”, a więc nad polityczną i ekonomiczną konsekwencją kryptografii w epoce Internetu. ⁹

Rejewski jest tu początkiem długiej linii: od łamania depesz wojskowych do projektowania infrastruktury wolności informacyjnej. Cryptonomicon sugeruje, że kryptologia XX wieku nie kończy się wraz z wojną; przekształca się w spór o prywatność, pieniądz, własność danych i władzę nad siecią.

Ocena sposobu przedstawienia Rejewskiego

Zaleta

Stephenson nie pomija całkowicie polskiego wkładu: wprowadza go tam, gdzie jest logicznie konieczny – przy genezie bombe, przy wcześniejszym złamaniu Enigmy i przy świadomości niemieckich kryptologów, że po stronie aliantów istnieją matematycy zdolni dostrzec słabości systemu. Znaczące wydaje się zestawienie Rejewski vs. Turing w kontekście powieści. Turing (Brytyjczyk) staje się bohaterem, postacią pierwszoplanową, natomiast Rejewski (Polak) pozostaje w tle – co odzwierciedla rzeczywistą asymetrię historycznej pamięci. Stephenson jest jednym z nielicznych anglojęzycznych autorów, który tę asymetrię dostrzega i zaznacza. Przypomnijmy, że powieść została wydania w 1999 roku.

Ograniczenie

Jednocześnie powieść nie personalizuje tego wkładu. Nie ma scen z Rejewskim, nie ma polskiego Biura Szyfrów jako pełnego środowiska fabularnego, nie ma fabularyzacji spotkania w Pyrach w lipcu 1939 r., nie ma osobnego rozwinięcia wątków Zygalskiego i Różyckiego. Historycznie jest to duże uproszczenie, bo Rejewski, Zygalski i Różycki byli pierwszymi, którzy złamali Enigmę, a ich praca znacząco umożliwiła późniejsze sukcesy aliantów.

Funkcja literacka

Literacko Rejewski pełni rolę ukrytego prologu . Nie jest bohaterem Cryptonomiconu , ale bez jego historycznego odpowiednika świat powieści nie miałby punktu wyjścia. Jeśli Waterhouse, Turing i Detachment 2702 są centrum opowieści Stephensona, to Rejewski jest jednym z tych, którzy wcześniej otworzyli drzwi do tego centrum. Rejewski funkcjonuje w powieści jako moralne i historyczne sumienie powieści.

Wniosek

W Cryptonomiconie  wątki związane z Marianem Rejewskim są pośrednie, skrótowe i zbiorowe. Nie polegają na obecności nazwiska, lecz na trzech motywach: polskim pierwszeństwie w złamaniu wcześniejszej Enigmy, polskim źródle idei maszyn wspomagających dekryptaż oraz uznaniu "niektórych Polaków" za część elity matematyków zdolnych pokonać niemiecką kryptografię.

Na tle pozostałych wątków kryptologicznych Rejewski reprezentuje początek nowoczesnej kryptologii matematycznej. Bletchley Park reprezentuje jej industrializację, Detachment 2702 – jej militarno-dezinformacyjne wykorzystanie, Arethusa – jej mit tajemnicy absolutnej, Pontifex/Solitaire – jej wersję osobistą i konspiracyjną, a data haven – jej przejście w erę Internetu. W tym sensie Rejewski jest w powieści niewidoczny, ale strukturalnie ważny: stoi u źródeł świata, w którym informacja, szyfr i tajemnica decydują o historii.

Ryszard Karczewski

Polski przekład Wojciecha Próchniewicza ukazał się w Wydawnictwie Prószyński i S-ka oraz Wydawnictwie MAG.

Stephenson, Neal. Cryptonomicon. New York: Avon, 1999. ISBN 0-380-97346-4

Stephenson, Neal. Cryptonomicon. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2001. ISBN 83-7255-908-2

Bydgoszcz pamięta o Marianie Rejewskim, matematyku i kryptologu. W rocznicę jego urodzin zastępczyni prezydenta Anna Z. Mackiewicz złożyła kwiaty przy ławeczce Rejewskiego.

Kwiaty złożono również przy tablicy pamiątkowej na terenie Muzeum Wojsk Lądowych przy ul. Czerkaskiej, przy tablicy pamiątkowej przy ul. Wileńskiej 6 oraz tablicy na Dworcu PKP Bydgoszcz Główna. Przypomnijmy, że 2 lutego 2022 r. bydgoskiemu dworcowi nadano imię Mariana Rejewskiego. Wiązanka kwiatów złożona została również na grobie wybitnego Bydgoszczanina na cmentarzu na warszawskich Powązkach.

O Marianie Rejewskim, matematyku i kryptologu, członku zespołu, który złamał kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigmy, przypominają tablice umieszczone w różnych punktach miasta, ławeczka-pomnik, autorstwa Michała Kubiaka, u zbiegu ulic Gdańskiej i Śniadeckich, a także mural na szczytowej ścianie kamienicy przy ul. Gdańskiej 10.

Źródło: bydgoszcz.pl

W miniony weekend Wyspa Młyńska w Bydgoszczy zmieniła się w tętniące życiem centrum nauki i historii. Z okazji 121. rocznicy urodzin wybitnego kryptologa, Mariana Rejewskiego, odbył się piknik rodzinny, który przyciągnął tłumy mieszkańców.

Wydarzenie, które rozpoczęło się o godzinie 12:00, było okazją do ponownego spojrzenia na dokonania słynnego Bydgoszczanina. Organizatorzy – Młyny Rothera wraz z licznymi partnerami – przygotowali bogaty program atrakcji, koncentrujący się wokół kodowania, robotyki oraz zgłębiania tajników historii. Udział w pikniku był całkowicie bezpłatny.

Nauka i historia na wyciągnięcie ręki

W piknikowym miasteczku stanęło łącznie 11 stanowisk edukacyjnych. Dzięki szerokiej współpracy na Wyspę Młyńską przyjechali przedstawiciele wielu instytucji, w tym:

• Centrum Nauki Kopernik z Warszawy,
• Centrum Szyfrów Enigma z Poznania,
• Muzeum II Wojny Światowej z Gdańska,
• Centrum Nowoczesności Młyn Wiedzy z Torunia,
• Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka oraz Muzeum Okręgowe z Bydgoszczy.

Atrakcje dla każdego

Na rodziny z dziećmi czekały nie tylko warsztaty i pokazy, ale również specjalna gra piknikowa z nagrodami tematycznymi. Dla osób chcących bliżej poznać biografię kryptologa zorganizowano dwa spacery śladami Mariana Rejewskiego, które poprowadzili przewodnicy: Mikołaj Buzała oraz Marta Bukolt.

Wydarzenie udowodniło, że historia kryptologii i nauki ścisłe mogą być podane w przystępny i angażujący sposób, łącząc pokolenia wokół postaci jednego z najsłynniejszych polskich matematyków.

W tym roku przypada 121. rocznica urodzin Mariana Rejewskiego, Bydgoszczanina, który przyczynił się do odmienienia losów II wojny światowej, łamiąc szyfr Enigmy. Z tej okazji w sobotę, 8 sierpnia, Wyspa Młyńska zamieni się w piknikowe miasteczko pełne różnorodnych atrakcji związanych z kodowaniem, zgłębianiem tajników historii czy robotyką.

Rocznica urodzin Mariana Rejewskiego to okazja do spojrzenia na jego dokonania na nowo. Złamanie szyfru Enigmy było możliwe dzięki wiedzy z zakresu kryptologii i matematyki, a te dziedziny nauki stały się początkiem w rozwoju informatyki i cyberbezpieczeństwa.

Na odwiedzających czekać będą stanowiska wypełnionych atrakcjami. Warto odwiedzić je wszystkie, biorąc jednocześnie udział w grze piknikowej, w której do wygrania będą nagrody powiązane z tematyką wydarzenia. Przygotowane atrakcje skierowane będą do wszystkich, zarówno dzieci, jak i dorosłych.

Informacje organizacyjne

Kiedy? 8.08.2025 r., godz. 12.00 – 17.00
Gdzie? Wyspa Młyńska w Bydgoszczy, w razie niepogody wydarzenie odbędzie się w Młynach Rothera
Dla kogo? dla wszystkich zainteresowanych
Cena: bezpłatne
Zapisy: wstęp wolny

Źródło: Młyny Rothera

Komisja XXVI Kujawsko-Pomorskich Zawodów Matematycznych im. Mariana Rejewskiego zakwalifikowała do finału 68 uczniów.

Zawody finałowe odbędą się 2 czerwca 2026 r. w auli I Liceum Ogólnokształcącego w Bydgoszczy.

Harmonogram finału:

• 9.30 – przybycie uczestników,
• 9.45 – rozpoczęcie zawodów,
• 10.00–12.30 – rozwiązywanie zadań konkursowych.

Uroczystość wręczenia nagród laureatom odbędzie się 23 czerwca 2026 r. o godz. 10.00.

Schlüsselgerät 41 (urządzenie szyfrujące 41)¹ to rzadka, ale bardzo zaawansowana mechaniczna maszyna szyfrująca z czasów II wojny światowej. Została opracowana przez Fritza Menzera w 1941 roku i używana przez niemiecką Abwehrę pod koniec wojny. Do ostatniej dekady praktycznie nic nie wiadomo było o tej maszynie. Autorom opracowania "Revealing secrets from WWII: the original German instructions of Schlüsselgerät 41" w czasopiśmie Cryptologia udało się niedawno odnaleźć zaginioną wcześniej instrukcję obsługi i kluczowe dokumenty w czeskich archiwach. W rezultacie ostatnie nierozstrzygnięte pytania dotyczące działania maszyny i jej wykorzystania w terenie mogą zostać teraz wyjaśnione. Przedstawiamy ustalenia Eugena Antala, Caroli Dahlke i Roberta Jahna.

Gdy mówimy o niemieckich szyfrach z II wojny światowej, zwykle pada jedno słowo: Enigma. Tymczasem pod koniec wojny Niemcy mieli też maszynę znacznie mniej znaną, a pod pewnymi względami bardziej wyrafinowaną: Schlüsselgerät 41 (w skrócie SG‑41) – mechaniczny szyfrator opracowany w 1941 roku przez Fritza Menzera i używany w końcowej fazie wojny przez Abwehrę (niemiecki wywiad).

Przez dziesięciolecia SG‑41 pozostawał w cieniu: urządzeń zachowało się niewiele, a oryginalne niemieckie instrukcje obsługi i dokumenty kluczowe uchodziły za zaginione. Dopiero niedawno sytuacja się zmieniła – badacze dotarli do brakujących materiałów w czeskich archiwach w Pradze, co pozwoliło domknąć wiele znaków zapytania dotyczących działania i realnego użycia tej maszyny.

Skarb w archiwum: instrukcje, klucze i… zdjęcia

W odnalezionych zbiorach znajdują się m.in.:

• pełna niemiecka instrukcja „Schlüsselgerät 41 und 41Z Gebrauchsanleitung” (z 2.09.1944) oraz jej czeskie tłumaczenie,
• wersja polowa skrócona do 6 stron (z 1.07.1944),
• regulamin dotyczący kluczy („Vorschrift Nr. 90 Schlüsselgerät 41”, 28.08.1944),
• oraz miesięczne tabele kluczy (np. dla marca 1945), czyli gotowe materiały kluczowe do pracy w sieci łączności.

Co ważne, w archiwach zachowały się też materiały świadczące o tym, że czechosłowackie służby nie tylko czytały dokumenty, ale najpewniej miały maszynę fizycznie – w tekście wspomina się nawet o zachowanej fotografii SG‑41.

Jak działała SG‑41? Mechaniczny generator „losowości”

SG‑41 należała do rodziny tzw. pin-and-lug (kołkowo-zapadkowych) maszyn szyfrujących, których pionierem był Boris Hagelin. Z grubsza idea była taka:

1. Operator wpisuje literę tekstu jawnego.
2. Mechanizm wylicza pseudolosowe przesunięcie (np. +4).
3. Maszyna drukuje literę zaszyfrowaną (A przesunięte o 4 daje E), a przy deszyfracji wykonuje się działanie odwrotne.

Pseudolosowość brała się z zestawu kół z przestawnymi pinami (aktywne/nieaktywne), które w każdej pozycji wpływały na to, jakie przesunięcie zostanie wygenerowane.

Dwie innowacje Menzera: nieregularny krok i „negacja”

Dwa pomysły czyniły SG‑41 wyjątkową:

• Nieregularne przesuwanie kół: koła były sprzężone tak, że „krok” mechanizmu po każdej literze był bardzo trudny do przewidzenia.
• Funkcja negacji (NOT): szóste koło mogło odwracać logikę pozostałych pinów w danym „odczycie” – aktywne stawały się nieaktywne i odwrotnie. To rzadki i bardzo sprytny zabieg jak na czysto mechaniczną konstrukcję.

W praktyce była to więc nie tylko maszyna szyfrująca, ale też rodzaj mechanicznego generatora liczb pseudolosowych – tyle że zbudowanego z metalu, sprężyn i zapadek.

„Laptop” z 1944 roku… ważący 17 kilogramów

Jedna z najbardziej obrazowych ciekawostek dotyczy ergonomii. Menzer chciał, by SG‑41 obsługiwała jedna osoba (w przeciwieństwie do wielu wariantów Enigmy, gdzie dla sprawnej pracy zwykle potrzebowano więcej rąk). Dlatego SG‑41 dostała klawiaturę, ale to miało cenę: duża masa.

• sama maszyna ważyła ok. 10 kg,
• a komplet w skrzyni z akcesoriami dochodził do ok. 17 kg.

W odnalezionych dokumentach wskazuje się, że wojsko niemieckie miało zastrzeżenia do użycia polowego właśnie przez nadmierny ciężar. Rozwiązaniem była tzw. Knieplatte – specjalna „płyta na kolana” z paskami.

Ciekawostka: Knieplatte pełniła dwie role:

• była czymś jak stolik do pracy w terenie, przez co SG‑41 można traktować jak praprzodka „laptopa” (maszyna na płycie, operator siedzi i nadaje),
• a po przełożeniu pasków zamieniała zestaw w… plecak do transportu.

Klucze: miesiąc, dzień, maskowanie i „numery stacji”

Największą wartością odnalezionych instrukcji jest to, że pokazują realną procedurę użycia w sieci: jak ustawiano maszynę i jak zarządzano kluczami.

W skrócie potrzeba było trzech elementów:

1. Tabela miesięczna (Monatstafel) – zestaw wzorów ustawień pinów.
2. Klucz dzienny (Tagesschlüssel) – sześć liter wskazujących, które linie z tabeli miesięcznej mają być użyte na dany dzień (osobno dla każdego z 6 kół).
3. Klucz maskujący (Tarnschlüssel) – specjalny „pomieszany alfabet” (z dodatkowymi cyframi), używany do ukrywania wskaźnika ustawień.

Do tego dochodził jeszcze element sieciowy.

Numery stacji – rozwiązanie dawnej zagadki

Każda stacja w sieci miała przypisane dwie dwucyfrowe liczby (np. „18 37”). I – co było długo niejasne – te liczby służyły do ustawiania kół 5 i 6, które nie miały liter jak pierwsze cztery, tylko oznaczenia liczbowe. Instrukcja „Vorschrift Nr. 90” wprost wyjaśniła rolę tych cyfr: przy szyfrowaniu koła 5–6 ustawiano na numer stacji nadawczej, a przy deszyfracji – na numer stacji, która wiadomość wysłała.

Reguły „językowe”: spacje na J i „FFF” na literówkę

Instrukcje zawierały też precyzyjne zasady, jak zamieniać tekst na formę gotową do szyfrowania. Kilka przykładów z tekstu źródłowego:

• J jako spacja: zamiast klawisza spacji wciskano J (oznaczone na klawiaturze).
• Niemieckie umlauty zamieniano na AE/UE/OE.
• Jeśli w tekście występowało „J”, należało pisać II (np. „Jeder” → „IIEDER”).

Ciekawostka: instrukcja przewidywała też procedurę na literówkę. Gdy operator popełnił błąd, miał natychmiast wpisać „FFF”, po czym powtórzyć fragment od błędnego słowa – bez zmiany ustawień maszyny. To mechaniczny odpowiednik dzisiejszego „cofnij i popraw”, tylko że zaszyty w procedurach bezpieczeństwa.

Były też reguły dla interpunkcji (np. kropka jako trzy spacje albo słowo STOP) oraz liczb (zawsze słownie). Maksymalna długość depeszy: 600 znaków – dłuższe teksty należało dzielić na części, każdą z własnym wskaźnikiem.

Czy dało się to złamać? Brytyjczycy, Amerykanie i Czechosłowacy

Brytyjskie służby (GC&CS) zaczęły interesować się ruchem Abwehry już w 1944 roku. Wykorzystano m.in. błędy operatorów (klasyczne szyfrowanie „w głąb”, czyli różne wiadomości nadane na tych samych ustawieniach). W marcu 1945 Brytyjczycy mieli już sukces w odzyskaniu klucza dziennego, a później zdobyli też egzemplarze maszyn.

Amerykanie przejęli SG‑41 w ramach działań TICOM, przesłuchiwali Menzera i analizowali m.in. nieregularne przesuwanie kół.

Najbardziej zaskakujący wątek to jednak Czechosłowacja: jej wywiad w latach powojennych nie tylko opisał działanie SG‑41, ale prowadził też badania kryptologiczne, zauważając pewne statystyczne „odciski palca” w szyfrogramach.

Słaba strona, która… rzadko szkodziła

W analizie czechosłowackiego wywiadu pojawia się interesujące zjawisko: generator przesunięć w SG‑41 nie dawał idealnie równego rozkładu prawdopodobieństw. Dla pewnych wartości przesunięcia (i odpowiadających im liter w szyfrogramie) statystyka była nieco „nadreprezentowana” – co w teorii pozwala odróżnić szyfrogram SG‑41 od losowego bełkotu.

Ciekawostka: przypuszcza się, że Menzer mógł świadomie zaprojektować przestawiony alfabet drukujący tak, by te nierówności „spłaszczyć” w realnych tekstach językowych. Efekt? W praktyce, gdy szyfrowano normalne wiadomości (a nie np. 10 000 razy literę „A”), odchylenia stawały się trudne do wykrycia.

Dlaczego te instrukcje są tak ważne dziś?

Odnalezienie dokumentów w Pradze domyka historię SG‑41 na poziomie, którego długo brakowało: procedur polowych, zarządzania kluczami i obsługi mechanicznej (łącznie z konserwacją, oliwieniem i naprawami). To nie tylko ciekawostka dla pasjonatów: takie instrukcje pozwalają dziś:

• lepiej rozumieć realną praktykę wojennej łączności,
• poprawnie symulować szyfrowanie (co jest kluczowe w badaniach kryptologicznych),
• oraz ocenić, jak nowoczesna była SG‑41 na tle epoki.

A na koniec jeszcze jedna refleksja: sprawnych egzemplarzy SG‑41 na świecie jest bardzo niewiele. W tym sensie każda odnaleziona kartka instrukcji to nie tylko historyczna sensacja, ale też element układanki, bez którego nie da się w pełni odtworzyć działania tej metalowej „czarnej skrzynki” z końca II wojny światowej.

I co to wszystko znaczy?

Schlüsselgerät 41 jest świetnym przykładem, jak zaawansowana technicznie kryptografia spotyka się z ograniczeniami realnego świata:

• mechanicznie – genialna, ale ciężka i wymagająca regularnej konserwacji,
• kryptologicznie – bardzo nowoczesna, wyprzedzająca swoje czasy,
• operacyjnie – skomplikowana w obsłudze, z restrykcyjnymi zasadami pisania depesz.

Odnalezione w Pradze instrukcje i materiały kluczowe:

• potwierdziły i uzupełniły wiedzę o dokładnym trybie pracy SG‑41,
• po raz pierwszy szczegółowo opisały rzeczywiste procedury kluczowe,
• ujawniły interesujący, dotąd mało znany rozdział w historii czechosłowackiej kryptologii powojennej.

To historia maszyny, która prawie nie zdążyła zaistnieć operacyjnie – wprowadzana w 1944 r., trafiła na front na szczęście zbyt późno, by zmienić losy wojny. Ale z punktu widzenia historii kryptografii stała się łącznikiem między światem mechanicznych szyfratorów II wojny światowej a powojenną erą zaawansowanych maszyn Hagelina i ich następców.

Fot. na górze: SG-41 z płytą na kolana

¹ SG-41 była bardziej zaawansowaną i nowoczesną maszyną szyfrującą, zaprojektowaną jako następca Enigmy, z inną zasadą działania i konstrukcją. Marian Rejewski najprawdopodobniej nie miał sposobności zapoznania się z nią. Ten artykuł przeznaczony jest dla wszystkich miłośników historii kryptologii.

Bibliografia

Antal, E., Dahlke, C., & Jahn, R. (2025). Revealing secrets from WWII: the original German instructions of Schlüsselgerät 41. Cryptologia, 1–30.